[TNO-logo]
Museum logo

MUSEUM "WAALSDORP"

Industriële productie luistertoestellen "Waalsdorp"

 

Vanaf 1935 zijn door de Artillerie-Inrichtingen de eerste luistertoestellen naar het model Van Soest geproduceerd. Door onvoldoende contact met het Meetgebouw waren de eerste fabrieksresultaten erbarmelijke piepende en krakende toestellen. Door de Artillerie-Inrichtingen zijn in 1937 zes luistertoestellen (LTs), zes kijkertoestellen (KT’en) en zes overdrachtsystemen voor Nederlands-Indië geproduceerd, die de luistertoestellen Koloniën werden genoemd en die volgens de berichten goed hebben gefunctioneerd. In 1937 zijn eveneens 33 luistertoestellen van het type Luchtwachtdienst (kleine model) en in 1939 nog eens zeven gewone luistertoestellen aan het Koninklijk Nederlands Indische Leger (KNIL) geleverd. Op 10 april 1940 is er een melding van dertig afgeleverde luistertoestelen door de A.I. te Zaandam aan de Genie en 80 toestellen onder constructie. Bij de A.I. uitvoering gemonteerd op een plat tweewielig wagentje behoorde aan personeel een sgt.commandant, een luisteraar en een aflezer voor het cilindrisch planchet, die de kaarthoek en elevatie van het doel vaststelde.

Vreemd luistertoestel, de drie-assige Van Soest

In aantekeningen van de eerste conservator van museum Waalsdorp is een aantekening gevonden dat er mogelijk een luistertoestel (LT) in het Luchtdoelartilleriemuseum in de Mauritskazerne te Ede. Dat bleek een luistertoestel met duidelijke kenmerken van het Van Soest-ontwerp te zijn, maar het apparaat had twee verdiepingen. De bovenste voor de luisteraar en de onderste verdieping voor de aflezer van de correcteur. De bovenverdieping was exact gelijk aan het luistertoestel zoals eerder bekend was. De Edese museumbeheerders konden alleen aangeven dat het toestel het luistertoestel Van Soest heette. Er stond een bord bij met de volgende tekst.

Uit de tekst blijkt dat deze luistertoestellen niet waren uitgerust met het STEP-systeem. Waarom dit niet zo was, hebben we pas later ontdekt. Na dit bezoek aan Ede is het Van Soest archief doorzocht. Daarin was een rapport geschreven door Sgt.Scheltensover een luistertoestel, waarin hij een zeer grote waslijst van gebreken opsomde. In dit rapport stonden zaken die met de kennis uit het archief voorafgaande aan het zien van dit twee-etage apparaat niet te volgen waren. Nu werden de opmerkingen duidelijk:“Door de hoge opbouw is het topzwaar geworden en daardoor moeilijk bestuurbaar in oneffen terrein”, “Scherpe hoeken in cabine, planchetbediende stoot zich.”, “De man die op het stoeltje aan het planchet zit, trapt gemakkelijk de stekker van de telefoonaansluiting stuk”. Het rapport Scheltens werd toentertijd aan Van Soest aangeboden met een begeleidend schrijven d.d. 17 november 1939 door de Commandant van de VIIde Zoeklicht Afdeling tegen luchtdoelen, Ir.F.J.Ribbius. Hierin werd het apparaat de “drieassige van Soest” genoemd.  Ribbius riep de hulp van Van Soest in om de problemen op te lossen, die bij de productie door de Artillerie-Inrichting waren ontstaan.

In een  antwoordbrief van 22 november 1939 schrijft Van Soest, “dank voor het rapport Scheltens, met mijn compliment voor de inhoud. Bij de bespreking a.s. vrijdag te Delft (bij de A.I.) zal ik er nuttig gebruik van maken”.

De problemen zijn kennelijk op een gegeven moment gedeeltelijk opgelost. Op 15 januari 1940 volgt een tweede brief van Ribbius met een nieuw maar nu korter gebrekenrapport van Sgt.Scheltens. Hierin staat nog de volgende opmerking; “De tasch, waarin de hulpstukken, zooals oorkussen, potloodstiften, enz. worden opgeborgen, bevindt zich aan de voorkant van het laddertje op een zeer ongunstige plaats”. Het Edese toestel hééft een laddertje. In de tweede brief spreekt Ribbius over “je drie-assige naamgenoot”.

Start van de zoektocht

Navraag ten aanzien van deze naamgeving bij het museum in Ede gaf voor geen goede verklaring van de term drieassig welke zou slaan op de instelling van kaarthoek, elevatie en de as waarop het wagentje werd voorbewogen. Daarop is een bezoek gebracht aan het LUA-museum te Ede. Bij dit bezoek hebben we geprobeerd achter de werking van de drieasser te komen. De waarnemingsbox voor de waarnemer hebben we geopend, maar dat heeft toch geen nadere informatie omtrent de werking van het apparaat gegeven. De beheerders konden ons ook niet verder helpen.

Noot: op vliegveld Ockenburg was tijdens de meidagen 1940 een luistertoestel aanwezig [referentie]

 

Luistertoestel
Luistertoestel "Waalsdorp", voorzijde
en luisterende bediener
(volledige weergave 222 kb)

Luistertoestel
Luistertoestel "Waalsdorp",
achterzijde met schaal aflezende waarnemer voor kaarthoek en elevatie
(volledige weergave 200 kb)

     


Museum Homepage