Computer historie LEOK:
Periode 1964 - 1974

Bron: gedenkboek "LEOK 1950 - 1975"

De voorgeschiedenis

De initiatie van de digitale technieken is op het Laboratorium Elektronische Ontwikkelingen Krijgsmacht (LEOK) begonnen binnen de toenmalige systeemgroep Data Handling. In 'de buitenwereld' kenmerkte zich de 'state of the art' door de toepassing van buizen en relais, totdat omstreeks 1958 de transistor als halfgeleider werd geïntroduceerd en als schakelelement zijn plaats veroverde. Toen dan ook in 1960 op het LEOK een aantal werkzaamheden afliepen, kwam er ruimte vrij om eigen kennis op te bouwen.

In 1961 werd een begin gemaakt met het onderzoeken van de mogelijkheden van gebruik en toepassing van digitale technieken. Geëxperimenteerd werd met verschillende uitvoeringen van poortschakelingen, optelcircuits, schuifregisters en dergelijke.
Daarbij werd gebruik gemaakt van circuitonderdelen die door andere laboratoria ter beschikking waren gesteld (o.a. Physisch laboratorium van de Rijksverdedigings Organisatie TNO (RVO-TNO) en het STC).

In 1962 werd de aldus opgedane ervaring toegepast in een project ten behoeve van de Koninklijke Landmacht. Daarvoor werd een 'voertuigtestapparaat' ontwikkeld, dat geschikt was om verschillende karakteristieken (snelheid, accelleratietijd, remweg) van een motorvoertuig te meten en vast te leggen en dat gebruikt kon worden voor het ijken van andere afstands- en snelheidsmeters.
De uit een impulsgever verkregen informatie werd daarbij verwerkt in digitale circuits, die waren samengesteld uit Philips circuitblokjes.
Bij de realisatie van dit project werden vooral 'timing'-problemen ontmoet.

Verbeteringen t.a.v. de timing werden volledig doorgevoerd in een volgend project, bestemd voor de Kon. Luchtmacht, dat startte in januari 1963.
Dit project had als doelstelling de hoogtemeting in een navigatiestation van de KLu te automatiseren. De omvang van dit project, genaamd RIVA (Radar Informatie Verwerkende Apparatuur) was in die tijd vrij groot voor het laboratorium, o.a. doordat meer systeem- en techniekgroepen bij de realisatie werden ingezet.
De verwerking van de door middel van een video-integrator verkregen radarinformatie en het genereren van stuurgegevens voor de VI-antenne, vonden plaats in een digitale rekenaar.

Rekenaar volgens eigen ontwerp

Deze digitale rekenaar, een eigen LEOK-ontwerp, had als voornaamste karakteristieken:

draad geprogrammeerd, special purpose
één adres instructie-code
parallel werkend
interrupt faciliteiten met prioriteitsniveaus
kerngeheugen:
- 512 programmawoorden
- 128 woorden 'levend'geheugen
- 64 woorden 'dood' geheugen.
woordlengte 17 bits
klokfrequentie ca. 100 kc/s
instructietijden:
- optellen/aftrekken: 60 microsec
- vermenigvuldigen/delen: 420 microsec

De geheugens waren geheel met de hand vervaardigd. Instructies en vaste data waren 'eigenhandig' ingevlochten. De bouwstenen, die in de rekenaar werden toegepast, waren volgens ontwerp Physisch lab. RVO-TNO.

DICON

De periode van het RIVA-project is te beschouwen als de start van de eerste programmeringswerkzaamheden op het LEOK. Overigens deed in die tijd tevens de eerste 'general purpose' digitale computer zijn intrede op het LEOK, namelijk de DICON ('digital controller'). Het ontwerp ervan was afkomstig van Hollandse SignaalApparaten (HSA), de machine was uitgerust met 192 adresplaatsen en het programma moest instructie voor instructie met de hand via toetsen worden ingelezen. De DICON is aanvankelijk gebruikt voor onderzoek van problemen met digitale servo's en had dan ook enige synchro A/D-omzetters en D/A-omzetters.

simulators

De 'follow-up' van het RIVA-project was het 3D-simulatorproject ten behoeve van de Koninklijke Marine (lopend van 1965 tot 1970). De simulator moest dienen voor het injecteren van gesimuleerde doelen en clutter in de 3D-radar.

De simulator is tot begin 1975 in gebruik geweest, en een nadere beschrijving van het systeemconcept kan onder meer worden gevonden in ROERING, 10, 2, december 1973, blz. 64-77.

Voor de realisatie werd gestart met een huurcomputer van Ferranti; deze Hermescomputer ('germanium-logica') is van begin 1966 tot medio 1967 op het LEOK geweest, en is te beschouwen als de eerste echte general purpose computer waarop programmeringswerkzaamheden konden worden uitgevoerd.

SIMREK

In maart 1967 arriveerde (na een bewogen overnameprocedure) de Ferranti SIMREK als projectcomputer op het LEOK, op dat moment een moderne 'militaire' computer waarvan de Koninklijke Marine totaal drie stuks en de Royal Navy ook diverse had aangekocht.

MuseumWaalsdorp@tno.nl