[TNO-logo]
Museum logo

MUSEUM "WAALSDORP"

Oprichting van het "Meetgebouw"

 

In 1924 (en later!) verschenen er berichten in de dagbladen, dat er vooral in Duitsland geheimzinnige (dodende) stralen zouden zijn waargenomen. Op verzoek van de volksvertegenwoordiging richtte de toenmalige Minister van Oorlog in 1924 de "Commissie voor Physische Strijdmiddelen" op die het fenomeen moest onderzoeken. Deze commissie stond onder voorzitterschap van de Delftse hoogleraar Prof.Jhr.Dr.G.J.Elias. Leden waren terzake kundige officieren van verschillende militaire organisaties en vertegenwoordigers van diverse wetenschappelijke disciplines. Prof. Elias kwam al snel tot de ontdekking dat de geruchten over de dodende stralen niet op realiteit konden berusten.
De lastgeving van de Minister aan de Commissie ging verder dan de "dodende straal" met de opdracht om physische principes toe te passen in militaire uitrusting om naar behoeven de prestatie te verbeteren en hem hierin van advies te dienen. Een jonge wetenschapper, J.L.van Soest afgestudeerd aan de Technische Hogeschool te Delft, werd benoemd om studie en onderzoek te leiden.

De Commissie vond het verder noodzakelijk dat er een ruimte beschikbaar kwam waar onderzoek kon worden verricht onder leiding van de op 25 februari 1927 aangestelde Ir.J.L.van Soest. Het zoeken naar een ook in militair opzicht geschikte plaats voor proefnemingen werd na enige tijd gekoppeld aan de beslissing om een nieuw gebouw te stichten voor de Militaire Weerdienst op de Vlakte van Waalsdorp in de duinen nabij het hedendaagse TNO gebouw. Het z.g. "Meetgebouw", werd op 1 december 1927 door Ir van Soest en zijn assistent-instrumentmaker P.D.Groot in gebruik genomen. De genoemde datum is sindsdien jaarlijks gevierd als de dag van de grondlegging van het laboratorium. Teneinde in deze vooroorlogse jaren geen onnodige achterdocht te wekken werd het gebouw de naam "Meetgebouw" gegeven inplaats van "Laboratorium". Deze naam was in gebruik tot de Duitse inval in 1940. In het Meetgebouw waren drie ruimten ter beschikking met een totaal vloeroppervlak van 100 m2.


Het Meetgebouw (1927) - schildering aan de hand van de originele foto rechts door G. Mooij

Van Soest begon daar met onderzoek van akoestische luistertoestellen voor vliegtuigwaarneming (Lucht Akoestiek) in gebruik bij de Koninklijke Landmacht en ontwikkelde een eigen luistertoestel omdat de industriële toestellen onoplosbare mankementen vertoonden. De succesvolle ontwikkeling van het luistertoestel "Van Soest" heeft uiteindelijk geleid tot productie bij de industrie en de ingebruikneming bij de Koninklijke Landmacht.

Latere belangrijke projecten waren de ontwikkeling van een radiosonde voor de Militaire Weerdienst, de ontwikkeling van infrarood apparatuur ten behoeve van rivierbewaking, onder leiding van de in 1934 bij het "Meetgebouw" in dienst getreden Jhr.Ir.J.L.W.C.von Weiler de ontwikkeling van de radio zend/ ontvanger ten behoeve van de Artillerie (Radiocommunicatie) en het electrisch luistertoestel evenals het akoestisch luistertoestel ten behoeve van vliegtuigwaarneming. De onderwerpen I.F.F. (Identification Friend or Foe), detectie van landmijnen en Onderwater Akoestiek verkeerden nog in de experimentele fase.

Het aantal medewerkers groeide in de vooroorlogse jaren tot 37 in 1940. Het vloeroppervlak nam toe tot ongeveer 400 m2.

Het electrisch luistertoestel, dat tegenwoordig RADAR heet, was in 1938 gereed. Voor de inval van de Duitsers in 1940 waren 2 toestellen in bedrijf, waarvan er één op het Haagse Malieveld dienst heeft gedaan tijdens de aanval van de Duitsers op Nederland. Vlak voor de capitulatie is Von Weiler met de documentatie van het apparaat en de 2 radareenheden naar Engeland ontkomen, waar hij tot 1946 met Engelse wetenschappers verder heeft gewerkt aan de radarontwikkeling.

Het "Meetgebouw" werd in 1941 als Physisch Laboratorium met inmiddels ruim 20 personeelsleden opgenomen in de PTT-organisatie en verhuisde in 1943 naar de Centrale Werkplaats van de PTT aan de Binckhorstlaan. In de oorlogperiode (zie persoonlijk verslag) is zoveel mogelijk geprobeerd werk voor de bezetter te mijden, wat gedeeltelijk gelukt is. Clandestien werd gewerkt aan een omroepzender die na de Tweede Wereldoorlog in bedrijf kwam en bediend werd door personeel van het laboratorium.

 


Prof. Jhr. Dr. G.J. Elias


Ir. J.L. van Soest


Experimenteel lustertoestel

Meetgebouw-1927
Meetgebouw in 1927

(originele zwart-wit foto)


Jhr.Ir. J.L.W.C.von Weiler


Model van het electrisch
luistertoestel ("radar")

     


MuseumWaalsdorp@tno.nl

Museum Homepage