Radiocommunicatie: ultrakortegolftelefoon (1935 – 1940)

Ultrakortegolftelefoon (1935 – 1940)

De Landmacht belastte het Meetgebouw formeel in 1935 met de ontwikkeling van een radiotelefonietoestel voor gebruik te velde met een afstandsbereik groter dan vijf à zes km over een vlak terrein met de antenne nabij het grondniveau. Meer verfijnde militaire eisen en experimentele ervaring leidden tot een serie van vijf ontwikkelingsmodellen. Van bijzonder belang was de toepassing van nieuwe buistypes (TB04-8) waarin het elektrodesysteem gemonteerd was op stevige, door de glaswand stekende, rechte pennen. Het laatste model van Von Weiler van eind 1937 bevatte slechts vier enkelvoudige buizen en leverde twintig aaneensluitende telefoniekanalen van ieder 0,5 MHz breed, het totaal gecentreerd rond 199 MHz (golflengte 1,5 m). In bedrijf was de zender/ontvanger rug aan rug verbonden met het voedingsblok. De combinatie diende als basis voor een enkele richtantenne voor zenden en ontvangen. Dit toestel werd aangepast aan industriële vervaardiging in drie transportabele eenheden en geproduceerd vanaf eind 1938 als transportabel toestel NSF type DR-42 ook wel aangeduid als “u.k.g.-radiotoestel” (zie ook “De radio bij de KL vóór 1940“). De toestellen werden in 1939 door het Nederlandse leger in gebruik genomen en zijn onder andere gebruikt in de slag om de Grebbeberg.
Het Duitse leger zette blijkbaar de productie voort gedurende de bezetting vanaf 1941. Er bestaat nog een Duitstalig handboek met Philips logo “Tragbare Ultrakurzwellen Sende-Emphanganlage Baumuster DR-42“. Zelfs in 1948 werd het NSF DR-42 toestel nog beschouwd als een levensvatbaar voorstel.

Transport van de UKG-telefoon als rugbepakking
Transport van de UKG-telefoon als rugbepakking

Transportabel zend/ontvangtoestel NSF type DR-42

Het zendcircuit van de Nederlandse Seintoestellen Fabriek (NSF) DR-42 bestond uit een oscillerende vermogenstriode, die 2 Watt leverde aan de antenne met anodemodulatie door een vermogenspentode. Van bijzondere betekenis was de toepassing van een coaxiale afsteminrichting met lage verliezen (toentertijd “Kolster-zelfinductie” genoemd) voor de oscillator, die aanzienlijk moet hebben bijgedragen aan de frequentiestabiliteit (“hoge Q”).
De ontvanger bevatte een “eikel” miniatuurtriode (TB04-8) als superregeneratieve demodulator voorafgegaan door een “eikel” pentode om het doordringen van de oscillatie naar de antenne te voorkomen. Dit werd gevolgd door de bovengenoemde vermogenspentode als laagfrequent versterker.
Het frontpaneel toont afstemschalen voor zenden en ontvangen. Daartussen zat een stroommeter met schakelaar met eronder een schakelaar voor uit, ontvangen en zenden. Deze zendontvanger vormde een eenheid van ongeveer 20 kg en had een bereik van tien tot 15 km onder de gespecificeerde omstandigheden. De zendeenheid was voorzien van de waarschuwing “Opgelet: vijand luistert af.”

Ultra-kortegolfontvanger NSF type DR-42 ultrakortegolftelefoon
Ultra-kortegolfontvanger NSF type DR-42 ultrakortegolftelefoon

De tweede eenheid (17 kg) bevatte een Ni-Fe batterij die laagspanning leverde aan de gloeidraden en aan een trillergelijkrichter voor de anodespanning. Dit voorzag in tien uur werkingsduur bij gelijke zend- en ontvangtijd, al gaven de instructies op de radio een optimistischer gebruiksduur van 24 uur.

Batterij van de zend-ontvanger
Batterij van de zend-ontvanger

Een derde eenheid in de vorm van een lange buis (5,5 kg) bevatte de opvouwbare drie-elementen Yagi antenne, mastsecties voor maximaal 2,2 meter antennehoogte, microfoon en hoofdtelefoon.

De ultra-kortegolfontvanger NSF type DR-42 met antenne
De ultra-kortegolfontvanger NSF type DR-42 met antenne
Experimenteel model van een Kolster-zelfinductie
Experimenteel model van een Kolster-zelfinductie
Instructies op de NSF DR-42 zendontvanger
Instructies op de NSF DR-42 zendontvanger

 

Zendtriode (Western Electric 316A) gemonteerd op industriële uitvoering van een Kolster-afstemmer
Zendtriode (Western Electric 316A) gemonteerd op industriële uitvoering van een Kolster-afstemmer

 

Front van NSF type DR-42
Front van NSF type DR-42

 

Inwendige van NSF type DR-42
Inwendige van NSF type DR-42
Transport van de militaire UKG-telefoon (NSF DR-42) op de fiets
Transport van de militaire UKG-telefoon (NSF DR-42) op de fiets

 

NSF DR-42
NSF DR-42

 

De NSF DR-42 in bedrijf tijdens een oefening (bron: NRC, december 1939)
De NSF DR-42 in bedrijf tijdens een oefening (bron: NRC, december 1939)